NL
Choose your language
 
Follow us on
Cultuur

Tatau (Tatouages)

De oorsprong van de naam

Twee Polynesische woorden zijn in vele andere talen overgenomen: tapu, het Nederlandse taboe, en natuurlijk het woord tatau. Het Nederlandse woord tatoeage is afgeleid van dat Tahitiaanse woord voor het aanbrengen van onuitwisbare tekens op de huid.

Mythische oorsprong

Er bestaan heel wat legendes over de oorsprong van de tatau. Ze hebben allemaal één ding gemeen: het gaat altijd over een geschenk van een god aan de mens. Op het eiland Tahiti bestaat er een legende die vertelt hoe de eerste tatau werd aangebracht op de zonen van de god Ta'aroa, de oppergod en schepper van alles in het Polynesische firmament. Die zonen leerden het aan de mensen, die de tatoeages erg decoratief vonden en ze veelvuldig aanbrachten. De twee zonen van Ta'aroa, Matamata en Tu Ra'i Po, werden zo de patroonheiligen van de tatoeëerders.

Historische oorsprong

De oorsprong van het tatoeëren is vrij vaag, maar gaat ongetwijfeld terug tot het begin van de maori-beschaving. De praktijk van het tatoeëren werd waarschijnlijk al toegepast door de volkeren die vanaf de tweede eeuw v.C. in opeenvolgende migratiegolven vanuit Zuidoost-Azië eerst naar de oostelijke Polynesische eilanden, dan naar de westelijke eilanden trokken. De praktijk schijnt te hebben bestaan op alle eilanden die bekendstaan als de "Polynesische driehoek", een gebied dat vandaag begrensd wordt door Frans-Polynesië, Nieuw-Zeeland, Hawaï, Samoa, Paaseiland en de Cookeilanden. Tatoeëren werd op grote schaal toegepast en bestond in specifieke vormen in heel Frans-Polynesië, behalve in het zuiden van de Australeilanden en het oosten van de Tuamotuarchipel. Het was op de Markiezeneilanden dat de kunst van het tatoeëren haar hoogtepunt bereikte met weelderige, complexe motieven.

Rol in de traditionele samenleving

Vóór de komst van de Europeanen waren tatoeages in de Polynesische maatschappij een belangrijke aanduiding van sociale status. Ze konden wijzen op iemands precieze plaats in een gebied, zijn stam, familie en plaats op de maatschappelijke ladder. Ze konden ook belangrijke sociale rituelen aangeven, zoals de overgang van kindertijd naar pubertijd, huwelijk... Bovendien konden ze belangrijke gebeurtenissen in iemands leven weergeven: heldendaden in de strijd, prestaties tijdens de jacht of visvangst... Maar ze konden ook gewoon decoratief zijn. Het gebruik was wijdverspreid. "Een tatoeage laten plaatsen was niet verplicht, maar voor een Tahitiaan was het onaanvaardbaar om geen enkele tatoeage te hebben", schreef antropoloog Anne Lavondes in haar boek over tatoeëren op de Genootschapseilanden.

Verschillende soorten tatoeages

Er zijn drie soorten tatoeages. Ten eerste, tatoeages voor goden, priesters en ari'i, die erfelijk zijn en dus alleen aan nakomelingen worden doorgegeven. Ten tweede, tatoeages van het hui ari'i-type, voorbehouden voor stamhoofden (mannen en vrouwen). Ten slotte, tatouages van het hui to'a-, hui ra'atira-, 'iato'ai- en manahunetype voor krijgsheren, krijgers, dansers, roeiers...

L'art du tatouage ou tatoo en Polynésie française
© Ty SAWYER

Heilig

Een van de fundamentele kenmerken van tatoeëren was het heilige karakter ervan. Aangezien er werd geloofd dat de kunst van het tatoeëren was geërfd van de goden, ging men ervan uit dat tatoeages een bovennatuurlijke kracht hadden. Men geloofde dat bepaalde motieven de mens beschermden tegen het verlies van zijn mana, de goddelijke essentie en invloed die verantwoordelijk was voor zijn gezondheid, evenwicht en vruchtbaarheid en hem beschermde tegen schadelijke invloeden.

Voor het leven na de dood

Tatoeëren was niet alleen bedoeld voor het leven op aarde. Aangezien het onuitwisbaar was, en dus eeuwig, zou "dit onveranderlijke werk dat in hun huid was gegrift later getuigen van hun oorsprong, rang en heldenmoed als ze voor hun voorouders moesten verschijnen: de goden van het mythische land Hawaiki", schreef Karl Von Den Steinen, een Duitse etnoloog die in 1897-98 een gedetailleerde analyse maakte van de verschillende vormen van artistieke expressie van de volkeren op de Markiezeneilanden, inclusief het tatoeëren.

Specifiek voor elke eilandengroep

De verschillende volkeren ontwikkelden elk hun eigen specifieke ontwerpen en motieven. Op de Markiezeneilanden wordt tatoeëren patu tiki genoemd, wat betekent "stempelen met beelden", een veelzeggende uitdrukking. Op deze eilandengroep was het lichaam van sommige mensen volledig getatoeëerd, ook het gezicht. Op de Benedenwindse Eilanden daarentegen werd het gezicht nooit getatoeëerd. Jammer genoeg is veel van de betekenis van de motieven en ontwerpen verloren gegaan.

Werktuigen om te tatoeëren

De werktuigen om te tatoeëren waren traditioneel een kleine getande kam gemaakt van been, schildpad of parelmoer, vastgemaakt aan een houten handvat. De tanden werden in inkt ondergedompeld, gemaakt van houtskool van ti'a'iri (aleurites moluccana) en aangelengd met olie of water. De tanden werden op de huid geplaatst en de tatoeëerder sloeg op het handvat met een stuk hout, waardoor de huid werd doorboord en de inkt binnendrong. Met die traditionele werktuigen was het plaatsen van een tatoeage erg pijnlijk en duurde dagen, weken, maanden of zelfs jaren. Dat versterkte de rol van de tatoeage als overgangsritueel.

"Priester-tatoeëerders"

De priester-tatoeëerder die verantwoordelijk was voor deze delicate operatie en die bekendstond als tahu'a tatau op de Genootschapseilanden en tuhuka patu tiki op de Markiezeneilanden, werd dik betaald en genoot hoog aanzien in de traditionele samenleving. Deze positie werd vaak doorgegeven van vader op zoon.

Verbod

Van zodra ze zich eind achttiende eeuw permanent op de Polynesische eilanden vestigden, vochten zowel de katholieke als protestantse missionarissen tegen de praktijk van het tatoeëren. Pomare II, de tweede "koning" van de gelijknamige dynastie, bekeerde zich in 1812 tot het katholicisme en voerde in 1819 een wetboek in dat een verbod inhield op tatoeëren. Tatoeëren wordt erin beschreven als een praktijk die "volledig moet worden afgeschaft", aangezien het "deel uitmaakte van oude, slechte gewoontes". Omdat de Polynesiërs in de nieuwe christelijke samenleving bovendien volledig gekleed moesten zijn, verdween de bestaansreden van tatoeages grotendeels. Bijgevolg gingen de meeste motieven en de techniek van het tatoeëren zelf voor altijd verloren.

Vernieuwing

In het begin van de jaren 1980 won de tatau opnieuw aan belang in de Polynesische samenleving. Het tatoeëren werd weer omarmd en vernieuwd. Het heilige karakter van de tatoeagekunst en haar rol als teken van sociale status, die fundamenteel waren in de traditionele samenleving, waren natuurlijk sterk verminderd. Tatoeëren drukte het verlangen uit opnieuw de Polynesische identiteit te claimen en daarbij kwam uiteraard ook een esthetische dimensie. Vele jonge Polynesiërs laten zich nu tatoeëren.
De Polynesische tatoeëerders, die de oorspronkelijke betekenis van de motieven hebben proberen te achterhalen – een betekenis die voor velen van hen volledig is verloren gegaan – ontwikkelen hun kunst nu in drie richtingen: ze reproduceren traditionele motieven, ontwerpen zuiver decoratieve motieven (zoals dolfijnen of mantaroggen) en sommigen hebben recent volledig nieuwe motieven ontworpen die wel geïnspireerd zijn op de traditie.

Internationale erkenning

Er zijn momenteel tatoeëerders aan het werk op bijna alle belangrijke Frans-Polynesische eilanden. De reputatie en schoonheid van de Polynesische tatau trekken bezoekers aan van overal. Een aantal Polynesische tatoeëerders beoefenen hun kunst in wereldsteden zoals Parijs, Londen of New York. Polynesische tatoeages hebben een internationale reputatie verworven wegens hun traditionele wortels en erg trendy etnische esthetiek.

close